दोन फोन

“हॅलो”
“हॅलो, मगनलाल प्रकाशन, बोला”
“मी एक लेखक बोलतोय, मी माझे लिखाण आपल्याकडे पाठविले होते. त्याच्या प्रकाशनाबद्दल चौकशी म्हणून फोन केला होता.”
“कधी पाठवले होते?”
“सहा महीणे झाले.”
“सहा महीणे पूर्वीच्या गोष्टीची आज काय चौकशी करता?”
“तुम्हीच सांगितल ना लेखन पाठवल्यावर सहा महीणे कसलीही चौकशी करु नये म्हणून.”
(कुजबुजल्यासारखे) “ते तुम्ही सहा महीण्यात सारे विसरुन जावे म्हणून. (नॉर्मल) बोला काय नाव होते?”
“माझे नाव”
“तुमचे नाही पुस्तकाचे”
“झांबियातले दिवस”
“झांबिया? काय प्रकार आहे हा? नृत्यातला प्रकार आहे का?”
“नाही”
(समोरच्याचे बोलने पूर्ण करु न देता) “अहो आमची मराठी साहीत्याची मनोभावे सेवा करनारी संस्था आहे तेंव्हा पाककृती वगेरे असेल तर विसरुन जा. तो सकस आहार असला तरी आमच्या सकस साहित्यिक आहारात बसत नाही.”
“तुम्ही मला बोलू तर द्या. झांबिया एक देश आहे पाककृती वगेरे नाही.”
“अच्छा पर्यटन आहे, या वर्षीचा पर्यटनाचा कोटा संपलाय. फक्त सहा पुस्तके वर्षाला. पुढली तीन वर्षे पर्यटनाचा कोटा नाही. हल्ली जो तो उठतो आणि कुठेतरी फिरुन येतो.”
“मी फिरायसाठी तिथे गेलो नव्हतो.”
“मग कशाला गेला होता?”
“ऑफिसचे काम होते.”
“पटपट सांगा काय ते, माझ्याकडे फार वेळ नाही.”
“मी माझ्या ऑफिसच्या कामानिमित्ताने तिथे असताना मला तिथली माणसे, तिथली संस्कृती, तिथली सामाजिक आणि राजकीय परिस्थिती याचा जो अनुभव आला होता त्याविषयी मी लिहिलेले आहे.”
“अच्छा म्हणजे देशोदेशीचे अनुभव. एक मिनिट हं. ए ती देशोदेशीचे अनुभवची फाइल कुठे असते ग?”
“पर्यटनाच्याच फोल्डरमधे.”
“अच्छा ते अनुभव पण पर्यटनातच मोडतात का? ओके पर्यटन, अमेरीका इस्ट कोस्ट, अमेरीका शिकागो, अमेरीका वेस्ट कोस्ट, अमेरीका…, अमेरीका.., …. अरबांच्या देशात कतार, अरबांच्या देशात, अ अ अ डी हं देशोदेशीचे अनुभव सापडले.”
“सापडले?”
“नाही. देशोदेशीचे अनुभव म्हणजे काय ते सापडले. तुमचे ते झांबिया काबूलमधे येते की कंदहारमधे?”
“नाही हो तो एक स्वतंत्र देश आहे.”
“अफगाणिस्तान?”
“अफगाणिस्तानात कसे येइल, ते आफ्रिका खंडात आहे.”
“बर इराक, सिरीया”
“मी सांगितले ना ते आफ्रिका खंडात येते.”
“ते सांगू नका, ते खंडगिंड महत्वाच नाही, इराक, सिरीया मधे आहे का तेवढ फक्त सांगा”
“नाही”
“यापैकी कुठल्याच देशात नाही तर. (कुजबुजत) हे काय आहे जे डब्लू. ए.. हं (नॉर्मल) तुमचा अनुभव ज्वलंत, दाहक वगेरे आहे का?”
“म्हणजे?”
“तुम्ही तिथून पळून आला का? तुम्हाला कोणी ओलीस ठेवले का? तुमचा भयंकर छळ झाला का?”
“नाही असे काही नाही. याला एक सांस्कृतीक देवाण घेवाण म्हणता येइल. दुसऱ्या देशातला माणूस समजून घेण्याची प्रक्रिया.”
“मग शक्य नाही. देशोदेशीचे अनुभव मधे काय हवे ते मी वाचते, ‘देशोदेशीचे अनुभव अंतर्गत इराक, सिरिया, अफगाणिस्तान, काबूल, कंदहार, सुदान इथले अनुभव येतात. किंवा कुणाचा ज्वलंत दाहक असा अनुभव उदाहरणार्थ अतिरेक्यांच्या तावडीतून निसटून पळून जाणे, ओलीस असने, भयंकर छळ किंवा भयंकर भयप्रद दिवस काढने असे अनुभव प्रकाशित करता येतील.’ त्यात कुठेही तुमच्या त्या सांस्कृतीक देवाणघेवाण विषयी लिहिलेले नाही.”
“लिहिले नाही म्हणून काय झाले परंतु माणसाने माणसाला समजून घेण्याचा अनुभव तर असतोच.”
“असला तरी आम्ही प्रकाशित करु शकत नाही. त्यापेक्षा तुम्ही असे का करीत नाही?”
“कसे?”
“तुम्ही तुमचे पुस्तक इंग्रजीत प्रकाशित करा.”
“मी मराठी आहे. माझ्या भावना, माझे अनुभव मी माझ्या मातृभाषेत म्हणजे मराठीतच चांगल्या रीतीने सांगू शकतो.”
“असच काही नसत. इंग्रजी लिहिनारे सारे इंग्रजच असतात असेच काही नाही. मी तर म्हणेल तुम्ही स्पॅनिश, पोर्तुगीज, फ्रेंच अशा भाषेत लिहा. नाहीतर तुम्ही ज्या देशात गेला होतात तिथल्या भाषेत लिहा. तेही नसेल जमत तर गुजराती, बंगाली, तेलगु किंवा छत्तीसगडीसुद्धा चालेल.”
“पण मराठी का नको?”
“मराठीतच लिहिले तर त्याचा अनुवाद कसा छापनार? अनुवादाला वर्षाचा कोटा नाही, वर्षात कितीही छापू शकतो.”
“हं….. बाय.”
“बाय.” (फोन ठेवल्यावर) “ए तू तुझ्या नणंदेविषयी बोलत होती ना, काय झाल तिच?”

***********************************************************
“हॅलो”
“हॅलो, बोला प्रकाशक महोदय अलभ्य लाभ. आज कशी काय आमची आठवण झाली.”
“तुम्ही सदैव आमच्या आठवणीतच होता. फोन फक्त आज केला.”
“धन्यवाद. काय म्हणतोय धंदा? सापडतोय कुणी नवीन वाचक?”
“काय राव, खेचता का आमची? वाचक शोधने केंव्हाच सोडून दिले. आता वाचनालय शोधतो आम्ही.”
“काय काम होते?”
“प्रस्तावना हवी होती”
“आमच्याकडून तुमचे ते नेहमीचे श्री कृ अजून जिवंत आहेत ना.”
“हो पण व्हेंटीलटरवर असल्यासारखेच आहे. त्यांच्या नावाने प्रस्तावना छापली आणि पुस्तक प्रकाशित होण्याच्या आधीच गचकले तर प्रॉब्लेम होइल. म्हणून एखादे तरुण सळसळते रक्त हवे होते साठीतले.”
“मी पुस्तकासाठी प्रस्तावना सहसा लिहीत नाही. समीक्षेची समीक्षा लिहनारा आहे मी. माझ्या पिचडीचा विषय होता स्वातंत्रपूर्व कालीन संतसाहीत्य समीक्षा आणि हरवलेला आधुनिक चष्मा.”
“माहीत आहे मला. पण म्हटल जठार बाईंच्या घरचे काम आहे तेंव्हा तुम्हाला विचारुन बघाव. आमच्या संपादक मंडळाने जीपींचे नांव सुचवले होते.”
“जठार बाइ, त्या जठार एक्सपोर्टवाल्या. त्यांच्या कामासाठी तुम्ही जीपींकडे जानार होता. त्याला काय कळते साहीत्यातल.”
“त्यांचाही आग्रह तुम्हाला विचारा असाच होता. त्यांच्या पाककृतीच्या पुस्तकाला तुम्हीच प्रस्तावना लिहिली होती.”
“पाककृती? पाककृती काय म्हणता राजे. थकलेल्या शरीरातल्या पेटलेल्या जठराग्नीला शांत करुन आत्मिक शांतता साधण्याचा मार्ग आहे तो. जगात भूक हे एकमेव सत्य आहे बाईंनी त्याचाच शोध घेतलाय. हा शोध कधी मिरची, कधी कोथींबीरी, कधी फो़डणी यासारख्या कठीण मार्गाने जातो तर कधी चीज, कधी पनीर यांच्यावरुन सहज खाली घरंगळत जातो. जेंव्हा तुम्हाला जाणीव होते या साऱ्या प्रवासात तुम्ही पण सोबत आहात तो अनुभव भयंकर रोमांचकारी असतो. तो तुम्हाला एका वेगळ्याच उंचीवर घेउन जातो. त्यानंतरची ती तृप्तीची ढेकर न राहता तो त्या सत्य शोधण्याच्या प्रक्रियेचा एक सुखद अंत असतो. तुम्ही त्याला पाककृती म्हणता?”
“तुम्ही म्हणा हो, तुम्हाला जे वाटते ते म्हणा.”
“मी माझ्या पिचडीच्या विद्यार्थांना त्यांच्या पुस्तकाचे समीक्षण लिहायला सांगितले आहे. मी त्या समीक्षणांवर समीक्षण लिहिनार आहे. नाव पण तयार आहे ‘मराठी पाककृती: शबरीच्या बोरांना रामाची वाट’. माझे लिहून झाले काही समीक्षण आले की हे समीक्षणांचे समीक्षण येनार. पाककृतीला मराठी साहीत्यात्याच्या अभ्यासात मानाचे स्थान मिळवून देण्यासाठीच झटतोय आम्ही.”
“मग तुम्ही लिहता ना प्रस्तावना?”
“म्हणजे काय, जठार एक्सपोर्टवाल्यांचे कार्य आहे आम्ही कसे मागे राहनार. बोला काय विषय काय आहे?”
“पर्यटन.”
“तुम्ही अनुवाद सोडून पर्यटनाचे मागे कसे धावायला लागला?”
“जाउ द्या साहेब का उगाच जखमेवर मीठ चोळता. एकाच पुस्तकाचे चार खंड केले आम्ही. झांबियातले दिवस खंड १ ते ४”
“अरे बापरे. चार खंड तेही झांबियावर, तुमचे ते अमेरीका,अरब सार सोडून. फारच जास्त प्रभावी दिसतात लेखक. कोण आहेत?”
“खुद्द मालक, जठारसाहेब”
“क्या बात है. हे म्हणजे अंबानींनीच बॅट घेउन मैदानात उतरण्यासारखे झाले.”
“नाही अंबानींन बॅटींग मिळावी म्हणून त्यांनी अख्खी टिमच विकत घेतली.”

डॉ. वाटमारे आणि ढेरपोट गोम्स

dancer

(चित्रे: ज्योति कामत. )

नमस्कार मंडळी मी डॉ. वाटमारे, गेली कित्येक वर्षे मी साबुदाण्याच्या गोळ्यात काय मिक्स करतो ह्याचे रहस्य मलाच काय पण स्वतःला फार मोठा रहस्यसंशोधक, सत्यन्वेषी समजनाऱ्या माझ्या मित्राला म्हणजेच ढेरपोट गोम्सला सुद्धा उलगडलेले नाही. त्याचे आडनाव तसे गोमासे परंतु तो स्वतःला शेरलॉक होम्सच्या व्यवसायातला समजतो म्हणून त्याने गोमासेचे गोम्स असे करुन घेतले. माझ्या मते हा माणूस सत्यन्वेषी नाही तर सत्यविध्वंसक आहे. या माणासाला एकच सत्य माहीत आहे ‘पैसा’ आणि पैसा देणारा जे सांगेल तेच याचे सत्य. येवढ पैसा पैसा करुनही हा माणूस मात्र भिकारडाच आहे. सुटलेल पोट, खाली काळी हाफ पँट, वर कळकट बनियान या अशाच अवतारात असतो. या अवतारामुळे याला काही अक्कल आहे अशी कुणाला साधी शंका सुद्धा येत नाही त्याचमुळे याच फावत बस. हा माणूस ज्या काही उचापती करतो ते कागदावर उतरावायची कुरापत मी करतो. त्याचसाठी मला या माणसासोबत फिरावे लागते. त्याच्यासोबत फिरल्यामुळे इथली लोक मला त्याचा सहायक समजतात उलट या ढेरपोट गोम्सचा सर्वात जास्त द्वेष करनारा कुणी व्यक्ती या जगात असेल तर तो मी आहे. जेंव्हा कुणी या ढेरपोट गोम्सची चांगली जिरवतो तेंव्हा मला सर्वात जास्त आनंद होतो.

या ढेरपाट्याची जिरवनारी एक भेटली होती, हो भेटला होता नाही तर भेटली होती. दोन वर्षापूर्वीची गोष्ट आहे मी आणि ढेरपोट्या त्याच्या बकरी गल्लीतल्या ऑफिसमधे बसलो होतो. ऑफिस कसल अंधार कोठडी, ना धड हवा येत होती तिथे ना धड उजेड. उन्हाळ्याचे दिवस होते त्यामुळे जरा जास्तच उकडत होत. कुणीतरी भेटायला येनार आहे असा फोन आला होता आम्ही दोघही त्याची वाट बघत होतो. एक गाडी आमच्या ऑफिससमोर येउन उभी झाली, अंगात शेरवानी, खाली जिन्स आणि पायात कोल्हापुरी अस एक ध्यान त्या गाडीतून उतरल. त्या ध्यानाला मी तिथे असलेल आवडल नाही परंतु गोम्सने याच्याशिवाय माझा पान हलत नाही (कारण शेवटी पानं मीच लिहितो ना) अस सांगितल्याने त्याने मला तिथे राहू दिले.
“नमस्कार मीच मेसेज केला होता.”
“नमस्कार, तुम्ही कुण्या संस्थानाचे राजे वाटता.”
“अगदी बरोबर, महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमेवरील भोरनळी संस्थानाचा मी राजा. तुम्ही कसे ओळखले?”
“सोप आहे. तुम्ही तुषारपासून टायगर पर्यंत साऱ्या स्टारपुत्रांना ट्वीटरवर फॉलो करता, त्यांचे ट्वीट रिट्वीट करता, त्यांचे पिक्चर बघता, तारीफ करता म्हणजे तुमचा घराणेशाही वर पक्का विश्वास आहे. फेसबुकवर तुम्ही फालतू गणिताच्या पोस्टला लाइक करता, उत्तरे देता पण ती चुकीची देता. याचा अर्थ तुम्हाला काहीही अक्कल नाही. अक्कल नाही आहे पण बुडाखाली मात्र मोठी गाडी आहे, हातात आयफोन आहे. बापजादाची इस्टेट असल्याशिवाय ते शक्कच नाही.”
“वॉ हुश्शार आहात तुम्ही”
त्याच फेसबुक अकाउंटची सुरवातच आहे राजे अशी आणि फोटो सुद्धा राजासारखा. ते सोडून ढेरपोट मात्र कशाचा संबंध कशाशीही जोडतो लोकांना त्यातच हुषारी वाटते.
“बोला काय काम आहे?”
“माझ लग्न ठरलय.”
“हूं म्हणजे होनाऱ्या राणीची चौकशी करायची आहे तर?”
“नाही. जुनी गोष्ट आहे मी कॉलेजात होतो तेंव्हा, आमच्या इथे एक तमाशाचा फड आला होता. इरावतीबाई आढले यांचा तमाशा. बाइ खूप सुंदर होती, एकदम नूराणी चेहरा. गात तर काय होती, नाचन विचारुच नका.”
“आल लक्षात तुम्हा श्रीमंतांच्या सवयीनुसार तुम्ही तिच्या नादाला लागला.”
“काहीस तसच झाल, भुरळच पडली होती. ती सांगेन ते करत गेलो.”
“ममसत पकडल्या गेलात?”
“छे.”
“कुठल्या हॉस्पीटलच पेमेंट कराव लागल, तेही क्रेडीट कार्ड वापरुन.”
“नाही नाही. तशी पाळी नाही आली.”
“मिळून फोटो वगेरे?”
“तो असला तरी त्याला कोण विचारतो. मॉर्फ केल अस सांगता येत.”
“फेसबुक लाइक, व्हाटस अॅप चॅट, घाणरडे जोक्स.”
“नाही तेही नाही”
“मग केल काय अस?”
“पत्र, पत्र लिहील मी तिला.”
ढेरपोटला तर हसायला संधीच मिळाली तो जोरजोरात हसायला लागला. जस पत्र हा शब्द त्याने याआधी कधी ऐकलाच नव्हता.
“पत्र लिहील या काळात. मोबाइल, लॅपटॉप च्या काळात जिथे पेन आणि पेन्सिलमधे काय फरक आहे ते कळत नाही त्या काळात तुम्ही पत्र लिहिल. ही चूक नव्हे घोडचूक. It’s blunder.” समोरच्यावर आपला शेवटचा वार करायला ढेरपोट नेहमी इंग्रजीचा वापर करतो.
“काय होत पत्रात?”
“गाण. तिच्या तमाशासाठी मी एक गाण लिहील होत.”
“अर्रर, पत्र लिहिल तर लिहिल त्यात गाण लिहिल. नक्कीच टाइप केल नसनार स्वतःच्याच दुर्वाच्च, दुर्गम, दुर्बोध अजून कसले कसले दु अशा अक्षरात लिहल असनार.”
“हो मीच लिहिल. जगात माझ अक्षर समजू शकनारे जे मोजके लोक आहेत त्यातली ती एक.”
“शिट, शिट, लेखी पुरावा, अक्षम्य गुन्हा. याला माफी नाही.”
“ते गाण आता तिच्याजवळ आहे. मला भिती वाटते ती ते गाण माझ्या होनाऱ्या सासरच्या लोकांना दाखवून आमच्या लग्नात अडथळा आणेल. माझ राजघराण्यात लग्न ठरतेय.”
“तुम्ही पैसे फेकले असनार पण तिने ऐकले नाही, चोर पाठवले त्यांना काही सापडले नाही. धमकी दिली तर तिनेच तुम्हाला धमकावले. बरोबर?”
“अगदी बरोबर तुम्ही खरच खूप हुषार आहात”
“अस काही झाल नसत तर तुम्ही माझ्याकडे कशाला आला असता?”
“तुम्ही हुषार आहात, महान आहात, तुमची किर्ती सर्वत्र आहे. मी संकटात आहे माझी मदत करा. मला आता त्या गाण्याची ओऱीजनल कॉपी हवी. काय करुन बसलो मी. ”
“येवढ काय घाबरायच? गाण लिहिल म्हणून वॉरंट निघत नाही. ”
“डॉक्टर, डॉक्टर ते क्लायंट आहेत आपले. त्यांच दुःख समजून घ्या, अडचणीत सापडलेत ते बिचारे. तुमची अडचण आम्ही दूर करु फक्त तुम्ही आमची अडचण समजून घ्या.”
“त्याची काळजी करु नका. हे घ्या पन्नास हजार.”
“मी मानधन घेत नाही फक्त समाजसेवा करतो. समाजसेवेची पण किंमत असते. खात्री बाळगा तुमचे काम नक्की होइल.”

तो व्यक्ती निघून गेला. कसले राजे आणि कसले राजघराणे, या लोकांची काय ती केस मला तर असल्या फालतू केसमधे अजिबात रस नव्हता. पैसा मिळत असेल तिथे अर्थपूर्ण समाजसेवा करायचा या सत्यविध्वंसक ढेरपोटला भारी सोस आहे. मला सकाळी सात वाजता ये म्हणून सांगितले मी स्पष्ट नकार दिला. होमिओपॅथचा असलो तरी माझ्याकडे येनारे गिऱ्हाइक काही कमी नाही. याच्यासारखे दोन दोन महीने बिड्या फुकत बसावे लागत नाही. आता तर उन्हाळा, लग्नाचा सीझन लोक फुकट मिळते म्हणून नको तिथे नको तेवढ खातात आणि मग डॉक्टरचे बील भरतात. धंद्याचा टाइम खोटी करुन उगाचच त्या बाइच्या मागे या ढेरपोट्यासोबत फिरण्याचा मला अजिबात उत्साह नव्हता. मी माझा दवाखाना आटपून चार वाचता बकरी गल्लीच्या ऑफिसमधे पोहचलो. बुवा अजून यायचे होते. दोन अडीच तास त्या अंधार कोठडीत काढल्यावर बुवा आले, अख्खा जीन्स आणि अख्खा टि शर्ट अंगावर चढवला होता. अशा कपड्यात बघायची मला सवय नव्हती. मी डोळे फाडून खालपासून वरपर्यंत बघत होतो.
“घाबरु नको डॉक्टर, घाबरु नको, आलोच बदलून.”
थोड्याच वेळात ढेरपोट त्याच्या नेहमीच्या अवतारात आला, हाफपँट, कळकट बनियान आणि हातात बिडी.
“किती उशीर? मी चार वाजता पासून येउन बसलोय कुठे गेला होता? अशी जीन्स टी शर्ट घालून का फिरत होता?”
“कुठे गेलो असेल याचा अंदाज तुला आला असेलच”
“दुसर काय तू बाइच्या मागावर गेला असनार.”
“अगदी बरोबर. पण मी तिथे जे काही बघितले, तिथे जे काही घडले ते मात्र चक्रावून सोडनारे होते.”
“अस काय आभाळ फुटल तिथे?”
“ऐक. मी त्या बाइंचा तमाशा ग्रुप ज्या लॉजवर उतरलाय तिथे गेलो. त्या लॉज समोरच्या पानटपरीवर उभा राहून कॉलेजात जानाऱ्या मुलांसारखा सिगरेट ओढत होतो. पाच रुपयाला एक सिगरेट मिळते. त्या पाच रुपयांमधे मी इरावतीबाइबद्दल इत्यंभूत माहीती मिळविली. हेच नाही तर ग्रुपमधल्या इतर मुलींची पण माहीती मिळविली.”
“यात काय अस चक्रावून सोडण्यासारख?”
“सांगतो. Have patience. मला कळले बाइंच बस्तान खालच्याच मजल्यावर आहे. मी लॉजमधे आत शिरलो लपत छपत. कुणालाही मी दिसनार नाही याची पूर्ण काळजी घेत होतो. मला स्पष्ट दिसत होते बाइनी चार खोल्यांची एक खोली केली होती. तिथेच आपला दरबार थाटला होता.”
“बर मग”
“तेवढ्यात बाइंना कुणीतरी भेटायला आला. मी लॉजच्या बाहेर आलो परंतु खिडकितून सारे बघत होतो. मी नजर हटवली नाही. अं हं. तो मनुष्य रिसेप्शनला काहीही न विचारता सरळ बाइंच्या खोलीत गेला म्हणजे नेहमीच येनारा असला पाहीजे.”
“कशावरुन? साऱ्यांनी तुझ्यासारख लपून छपूनच जायला पाहीजे काय?”
“मला प्रश्न पडला होता हा बाइंचा वकील आहे की सीए? त्या मनुष्याला बघताच बाइ बाहेर आल्या. डोक्याला टॉवेल बांधला होता तेंव्हा नुकतीच आंघोळ झाली असनार. ”
“हे कोणीही सांगेल”
“माझी नजर बाइंवर पडली. मी बाइंना प्रथमच बघत होतो. वा काय रुप होते सुंदर अति सुंदर. असे रुप बघून कुणीही पाघळेल पण मी हा गोम्स असा पाघळनाऱ्यातला नाही. मी मनावर कंट्रोल केला फक्त खिडकीवर फोकस केला. तो मनुष्य सोफ्यावर जाउन बसला, बाइ त्याच्या बाजूला जाउन बसल्या. बाइंनी डोक्यावरचा टॉवेल सोडून केस पुसायला सुरवात केली. तो मनुष्य बाइंच्या खांद्यावर हात ठेवून होता. दोघे गुलुगुलु गोष्टी करीत होते. ते नक्कीच आपल्या अशीलाविषयी बोलत असनार. मग तो मनुष्य बाहेर आला रिक्षा पकडली, रिक्षेवाल्याला दहा रुपये आगाउ देउन लवकर निघायला सांगितले, त्यापाठोपाठ बाइ आल्या, बाइ लाल रंगाची साडी नेसल्या होत्या. रिक्षेवाला फुकट न्यायला तयार झाला. मी पण रिक्षा पकडली त्या दोन रिक्षांच्या मागे जायला सांगितले. त्याने मीटरच्या दुप्पट भाडे सांगितले. रिक्षा जात होते शहरातल्या रस्त्यातून, गल्लीतून आणि अचानक एका पाठोपाठ एक असे साऱ्या रिक्षांना ब्रेक लागले. ते विवाह नोंदणीचे कार्यालय होते. संध्याकाळचे पाच वाजायला दहा मिनिटे उरली होती. मी त्या कार्यालयाच्या दिशेने जात होतो, मला आता तो मघाचा मनुष्य आणि बाइ दिसत होते. मी दरवाज्याजवळ पोहचलो तर तिथला चपराशी माझ्यावर खेकसला ‘आजका कोटा खतम अब कल आना’ . मी वळलो तितक्यात एक हात माझ्या खांद्यावर पडला. मी मागे वळून बघितले तर तो मघाचा मनुष्य होता. त्याने शांतपणे माझ्या टी शर्टचे पेन काढले, एका कागदावर चालवून बघितले. मला थँक्यू म्हणून तो निघून गेला. मी ऑफिसमधे बघितले तर तो क्लर्क मोडक पेन हातात घेउन त्या रजिस्टरवर सही करायची वाट बघत होता.”
“अच्छा त्या तनू वेडस मनू सारख?”
“येक्झाटली. घड्याळात पाच वाजायला अजूनही तीन मिनिटे बाकी होती. सही करायला तितकी पुरेशी होती. मी नंतर कुठेही न बघता थेट घरी आलो. आता सांग या साऱ्यातून तू काय निष्कर्ष काढला?”
“यात काय अस निष्कर्ष काढण्यासारख?”
“हाच तर फरक आहे तुझ्यात नि माझ्यात. अरे याचा अर्थ हा की तो मनुष्य बाइंचा ना वकील होता, ना सीए होता तर तो बाइंचा प्रियकर होता.”
“हे तुला आता समजले. ”
“मी खात्रीने सांगतो. तो कागद त्या बाइंजवळच आहे. कुठलीही हुषार स्त्री महत्वाचा कागद वकीलाला किंवा सीएला देउ शकते परंतु नवऱ्याला किंवा प्रियकराला कधीच नाही.”
“हे मात्र मान्य करावेच लागेल. मग तू आता तो कागद कसा शोधनार?”
“मी शोधनार नाही, बाइ मला तो कागद दाखवतील.”
“वाट बघ.”
“माझा प्लॅन तर ऐक.”
अस म्हणून त्याने मला त्याचा संपूर्ण प्लॅन ऐकविला. अगदी फडतूस प्लॅन होता. उगाचच मार खाण्याचे धंदे या पलीकडे त्या प्लॅमधून फारस निष्पन्न होनार नाही याची मला खात्री होती. पाचशे पानाच दा व्हिंची कोड वाचल म्हणून आपण जगातला कुठलाही कोड क्रॅक करु शकतो असेच याला वाटते.

दुसरे दिवशी ठरल्याप्रमाणे सकाळी नऊ वाजता मी लॉजजवळ पोहचलो. संपूर्ण प्लॅनमधे ढेरपोटला भरपूर मार खायचा असल्याने मला उत्साह होता. काही टारगट पोर जीन्स टी शर्ट घालून, पानटपरीवर उभे राहून खोलीतल्या पोरींशी दृकसंवाद साधत होते. बाइ बाहेर आल्या, रिक्षा बाहेर उभीच होती. बाइ रिक्षात बसल्या तशी समोरुन दोन पोर बाइकवर आली, रिक्षातून बाइंची पर्स उचलून वेगात पळाली. रिक्षेवाल्यांने मग जोरात रिक्षा वळविला. रिक्षा आता वेगात त्यांचा पाठलाग करनार तसा कुणीतरी रिक्षाला आडवा आला. रिक्षेवाल्याने कचकन ब्रेक मारला तरीही तो व्यक्ती ‘अग आइ ग मेलो’ असा ओरडला.
“अंधा है क्या? येवढी मोठी रिक्षा दिसत नाही का?” अस म्हणत त्या रिक्षेवाल्याने त्या झोपलेल्या माणसाच्या कंबरड्यात एक लाथ हाणली.
“काय झाले कोण आहे?” बाइ आता बाहेर आल्या होत्या.
“कोणी हमाल दिसतो.”
“नाही हा चांगला ढेरपोट्या दिसतो”
“मिठाइच्या दुकानात असेल.”
तितक्यात मघाची मुल हातात पर्स घेउन परत आली, ठरल्याप्रमाणे मी सुद्धा त्यांच्यात सामील झालो.
“रिक्षावाल्याने ठोकला बघा गरीबाला.” मी आग लावली.
“ए रिक्षा चालवतो का फेरारी? मारला ना त्याला. चल आता पोलीसात.”
“मला नका बोलू. बाइंनी मला वेगात घ्यायला सांगितले.”
“ओ बाइ तुमच्या पर्ससाठी गरीबाचा जीव घेता का?” खाली चाललेला आवाज गोंधळ ऐकून सारे सृष्टीसौंदर्य लॉजच्या प्रत्येक खिडकीत जमा झाले होते. ते बघताच टारगट पोरांना आणखीन चेव आला. प्रत्येक वाक्याला वर बघत होते.
“मेला का?”
“अजून नाही पण त्याच मार्गावर आहे.”
“चपलेचा मार देउन बघ शुद्धीवर येतो का ते?”
मग कुणी चप्पल नाकाजवळ नेली, कुणी बडवून बघितली. पण काही परिणाम झाला नाही.
“त्याला दवाखान्यात न्या आता”
“अॅम्बुलंस बोलवा.”
“तिथपर्यंत टिकनार नाही. काहीतरी प्रथमोपचार केले पाहीजेत.” मी अजून आग लावली.
“ए तुझ्याकडे First Aid Kit आहे का?”
“नाही.”
“लॉजमधे असेल ना. हलवा याला लॉजमधे.”
“सरळ बाइंच्या खोलीतच हलवा. थोडी एसीची हवा खाउ द्या बर वाटेल त्याला.”
“नाही नाही, माझ्या रुममधे कशाला? ओळख ना पाळख”
“ओ बाइ दहा मिनिटे तुमच्या सोफ्यावर पडल्याने सोफा झिजनार आहे का? एसी गरम हवा फेकनार आहे? मेला तर पोलीस केस होइल.”

बाइ काही म्हणायच्या आत आम्ही साऱ्यांनी उचलून त्याला लॉजमधे नेला. बाइंच्या सोफ्यावर नेउन झोपवला. काय झाल म्हणून बघायला सार सृष्टीसौंदर्य आता खाली जमा झाल होत. मी लॉजमधली First Aid Kit घेउन मलमपट्टी केली. एसी लावायला सांगितला. त्याला काही काळ आराम करु द्या असे बजावले. बाइ आत गेल्या. सृष्टीसौंदर्य तिथेच घुटमळत होत म्हणून टारगट पोरही रिसेप्शन जवळच उभी होती. थोडी गर्दीच झाली होती. मीही गर्दीत सामील झालो. ठरल्याप्रमाणे ढेरपोटला इशारा करुन मी फायर अलार्मची बटन दाबली. हल्ली हे बर असत आग लागली असे सांगायला नुसती फायर अलार्मची बटन दाबायची असते. आग, आग असे ओरडत मी, सृष्टीसौदर्य, टारगट पोर, लॉजचे कर्मचारी सारे लॉजच्या बाहेर आलो. काही वेळाने आमचा ढेरपोट्या सुद्धा बाहेर आला. आम्ही दोघेही चालतच बकरी गल्ली पर्यंत आलो. ढेरपोट्या खुशीत होता.
“डॉक्टर काम फत्ते.”
“मिळाल पत्र?”
“नाही पण पत्र कुठे आहे याचा सुगावा लागला.”
“कुठे आहे पत्र?”
“सोफ्यात.”
“सोफ्यात, कशावरुन?”
“कुठल्याही संकटात मनुष्य आधी त्याची मूल्यवाण वस्तू जपून ठेवतो बरोबर?”
“बरोबर”
“उदाहरण द्यायचे झाले तर कुठलाही पुरुष आग लागल्यावर काय शोधेल?”
“वॉलेट नाहीतर एटीएम कार्ड”
“करेक्ट, आणि स्त्री?”
“मोबाइल किंवा पर्स”
“येक्झाटली. फायर अलार्म वाजला, आग आग करीत तुम्ही सारे बाहेर पळाला. बाइ सुद्धा धावतच बाहेर आल्या गाउन मधेच. वाह काय रुप होते. हॉलमधे येउन बाइंनी ना मोबाइल शोधला ना पर्स. बाइ सरळ माझ्याजवळ येउन उभ्या राहिल्या. मला तिथे बघताच मग बाहेर गेल्या. बाहेर पडतपर्यंत त्यांची नजर सोफ्यावरच होती. आग लागल्यावर गाउन मधे बाहेर येउन माझ्याजवळ उभे राहावे इतका मी मूल्यवाण नक्कीच नाही.”
“यात काही वाद नाही”
“याचा अर्थ एकच मोबाइल किंवा पर्सपेक्षाही मूल्यवाण असे काहीतरी बाइ शोधत होत्या. जे सोफ्यात होते. ती मूल्यवाण वस्तू म्हणजे ते पत्र.”
“काहीपण मोबाइल फोन सोफ्यावर नसेल कशावरुन? तुझ्या या ढेरीच्या खाली मोबाइल आला तर तुला कळेल तरी काय? त्याचा रिंगटोन सुद्धा व्हायब्रेटर मोड मधे असल्यासारखा वाजेल.”
“No Doctor, She was looking for that letter only.”
तितक्यात एका रिक्षातून एक टारगट पोरगा ‘ए ढेरपोट्या’ असा आवाज देउन निघून गेला. आम्ही दोघेही त्या रिक्षाच्या धुराळ्याकडे बघत तिथेच उभे होतो.

दुसरे दिवशी सकाळी दहा वाजेपर्यंत मी बकरी गल्लीतल्या ऑफिसमधे पोहचलो. माझ्या मागेच तो भोरनळीच्या संस्थानवाला सुद्धा आला. आल्या आल्या त्याने ढेरपोटला विचारले.
“ते पत्र बघायला मी उतावीळ झालोय मि गोम्स.”
“बस जरा धीर धरा, तुमच्या सुखाची किल्ली थोड्याच वेळात तुमच्या हातात असेल.”
“सरळ सांग ना. पत्र मिळाले नाही फक्त कुठे आहे याचा पत्ता लागला.”
“मग चला उशीर कशाला?”
“आसपास टॅक्सी दिसत नाही.” ढेरपोट मोबाइल मधे गढून सांगत होता. जसा काही खरच टॅक्सी शोधत होता.
“टॅक्सी कशाला माझी गाडी आहे.”
आम्ही सारे संस्थानाच्या गाडीत बसून लॉजवर आलो. लॉजवर पोहचताच ढेरपोटने रिसेप्शनला स्वतःची ओळख दिली.
“मी गोम्स, मी मघाशी फोन केला होता.”
“ए फोन आला होता कारे कुणाचा.”
“नाही”
“कोणचाच फोन नाही आला.”
“मीच फोन केला होता. मला त्या इरावतीबाइंना भेटायचे होते.”
“त्या बाइ लॉज सोडून गेल्या.”
“अशा कशा जाउ शकतात.”
“गाडीने गेल्या, पस्तीस सीटर बस होती.”
“नक्की गेल्या.”
“बघा तिकडे. सार सामान विस्कटून गेल्या. तीन महीण्याची सोय केली होती महीण्याभरातच पळाल्या.”
ढेरपोट हे ऐकायला थांबलाच नाही तो थेट बाइंच्या खोलीतील सोफ्याजवळ गेला. त्याने सोफ्यात इकडे तिकडे शोध घेतला, त्याला त्यात एक चिठ्ठी सापडली. ती चिठ्ठी मग मी मोठ्याने वाचली.

‘ए ढेरपोट्या स्वतःला जास्त हुषार समजतो का रे. अरे आम्ही कलाकार माणस आपली कला दाखवतो. हा तुझा अशील आम्हाला काय समजतो. माझ्या आयुष्याच वाटोळ करायला निघाला होता. हा कसला राजा? कंगाल आहे. स्वतःची कंगाली दूर करायला दूरच्या संस्थानातल्या साठीतल्या म्हातारीशी लग्न लावतोय. त्याला पैसाही हवा आहे आणि …. जाउ दे. तो खुळा नाही ढेरपोट्या तू खुळा आहेस. विवाह नोंदणी कार्यालयातच मी तुला ओळखले. त्यानंतर मी तुझ्यावर नजर ठेवून होते. तुझा प्लॅन माझ्या लक्षात यायला वेळ लागला नाही. तुला काय वाटले तू त्या ऑटोखाली आला तेंव्हा मी तुला ओळखले नाही. अरे मी ओळख पण दिली ‘ढेरपोट्या’ अशी. तू आपल्याच मस्तीत होता. मी तुझ्या ऑफिसमधे येउन तुला ‘ढेरपोट्या’ असा आवाज देउन गेली. पण इशारा समजशील तर तू ढेरपोट्या कसला. अरे महामूर्खा इतका महत्वाचा कागद लॉजच्या सोफ्यात ठेवायला मी येडी का खुळी. तो कागद माझ्याजवळ आहे आणि माझ्याचजवळ राहील माझ्या सेफ्टीसाठी. सांग तुझ्या त्या अशीलाला.’

त्यानंतर त्या भोरनळीच्या राजात आणि ढेरपोटमधे काय झाले असेल याचा अंदाज तुम्हाला आला असेलच. ढेरपोट मात्र अजूनही विचार करतोय त्याचा सारा प्लॅन बाइंना समजलाच कसा. खर म्हणजे तेही फार मोठे रहस्य आहे. ते रहस्य फक्त दोनच व्यक्तींना माहीती आहे एक त्या बाइ आणि दुसरा..
मला तमाशा बघायला जायचे आहे बाइंनी पास पाठवलाय. आसपास कुठेही तमाशा असला की बाइ मला हमखास पास पाठवतात.

gomes

(चित्रे: ज्योति कामत)

(रहस्य कथांच्या महान लेखक आर्थर कॅनन डायल याला साष्टांग दंडवत. शंभराच्या वर वर्षे झाली पण त्याच्या रहस्य कथा नव्या पिढीलाही वाचावयाशा वाटतात. कित्येक डिटेक्टीव्ह आले नि गेले पण मनातली शेरलॉक होम्सची प्रतिमा मात्र पुसल्या जात नाही. )

पुर्वप्रकाशित मिसळपाव दिवाळी अंक

दंगल: असा का पिक्चर रायते भाऊ?

लय आयकून होतो दंगल दंगल. टिवी लावा के तेच चालू रायते हानिकारक बापू नाहीतर धाकड. जो तो सांगत होता लइ मस्त पिक्चर हाय. तवा म्हटल आपण बी दंगल पाहाले जाच. कापसाचा चुकारा उचलला आन बंद्या फॅमिलेले पिक्चर पाहाले घेउन गेलो, ते बी साध्यासुध्या टॉकीजमधे नाही तर नागपुरातल्या मॉलमंधी. असा पचतावा झाला ना. तुमाले सांगतो राजेहो लइ म्हणजे लइच भंगार पिक्चर हाय. असा का पिक्चर रायते भाऊ? लइ बेक्कार पिक्चर हाय. मी तुमाले येकयेक मुद्दा बराबर समजावून सांगतो.

लवस्टोरी
आता मले सांगा पिक्चरमंधी कमीत कमी येकतरी लवस्टोरी पायजेन का नाही. लवस्टोरी बिना पिक्चर रायते का कधी? येथ कोण स्टोरी लिवली का पण बंद्या पिक्चरमंधी लवस्टोरीच नाही. लवस्टोरी नसन तर पिक्चरमंधी हीरोइनी घ्यायच्याच कायले म्हणतो मी. त्यायले कामच का रायते जी या बगीच्यातून त्या बगीच्यात मस्त झकपक कपडे घालून हिंडाच, गाण म्हणाच, नाचाच. हिरोनबी मंग तिच्या मांग मांग फिरत गाण म्हणाच, नाचाच. तवा कुठ पिक्चर पायल्यावाणी वाटते पण यायन बंद्या पिक्चरमंधी लवस्टोरी काय बगीच्या बी नाही दाखवला. अस रायते का जी कधी? कोणी म्हणे ते कान कोण्या का पहेलवाणाची खरी स्टोरी हाय. खरी स्टोरीच दाखवाची होती तर तीन घंट्याचा पिक्चर कायले बनवाचा पंधरा मिनिटाच्या बातम्यात बी काम भागले असते ना. स्टोरी लिहनाऱ्याले पैसे द्याच जीवावर आल असन म्हणून खरीच स्टोरी घेतली. स्वस्तात निपटाले पायते लेकाचे पण तिकिट मात्र काही कमी करत नाही. बर जाउ द्या खरी स्टोरी तर खरी स्टोरी पण खऱ्या स्टोरीत लवस्टोरी राहात नाही अस काही कायदा हाय का? धोनी मंदी दोन दोन लवस्टोऱ्या होत्या, तो जिंदा है वाला कणचा पिक्चर होता त्याच्यात बी दोन लवस्टोऱ्या होत्या. येथच का घोड मेल होत. तो अमीर खान जवा जवान होता तवा त्यान त्या बहू( सिरेलमधली बहू. तेथ बी कंजूषी हीरोइन घ्याची सोडून सिरेलवालीच घेतली) सोबत लव केला असलच ना. एखांद मस्तपैकी गाणगिन टाकल असत, अस इहीरीवर, वावरात दोघ फिरली असती पायनाऱ्यालेबी बर वाटल असत. यायन लवगिव करन देल्ल सोडून आन शिद्दया चार पोरी झाल्या तेच दाखवल. अस रायते का जी कधी? पोर नाही झाले तरी चालते पण लवतर दाखवाच लागते न जी. मले तरी वाटत त्या डायरेक्टरले लवच अजीर्ण असन म्हणूनच त्यान लवस्टोऱी कट केली.

फायटा
आपण मोठ्या भाउचे पिक्चर पायले, मंग मिथुन दादाचे पायले, आता सल्लू भाइचे पायतो काहून. सांगा काहून, बराबर फायटा. पिक्चरमंधी कमीत कमी चार फायटा तरी पायजेन का नाही. मले समजल का पहेलवाणाचा पिक्चर हाय तवा म्हटल मस्त फायटा असन. कायच का तो पहलवाण नुसता कुस्त्याच खेळतो. कुस्त्या पाहाले आम्ही आखाड्यात जाउ, टाकीजमधी कायले येउ जी. कुस्ती पायताना मले तर समजतच नव्हत आपण पिक्चर पाहून रायलोय का टिव्ही पाहून रायलो ते. कोणी म्हणे खरच कुस्त्या खेळल्या म्हणून, मले नाही वाटत बातम्या घेउन काहीतरी कॅमेऱ्य़ाची करामत केली होय. अशा खऱ्याखुऱ्या कुस्त्या रायते का कधी?

तो पहलवाण तर मले पहलवाण वाटलाच नाही. येवढा पहलवाण गडी त्याले गाववाले काही काही नाव ठेवते आन हा चुपचाप आयकून घेतो. अस रायते का कधी? पहलवाण हाय ना मंग दाखव न पहलवाणकी. एखांदी हवेत उडून फाइट माराची, दोन चार दुकान तोडाची, हातगाड्या उडवाच्या. हा बुवा थेंबभर रगत सांडवत नाही. याची सारी पहलवाणकी घरातल्या पोरीवर, सकाळी उठा धावाले जा, सकाळी उठा पोहाले जा, सकाळी उठा दंडबैठका मारा. त्यायच्यावर पहारा ठेवाले स्वतः त्यायच्या मांग मांग स्कुटर घेउन हिंडतो. पहलवाण गडी तवा बुलेटवरुन हिंडाव का नाही हा गडी कालेजातल्या प्रोफेसरासारखा स्कुटरवर हिंडतो. नाहीच काही तर एमएटी घ्याची. हेल्मेट घालून स्कुटर चालवनारा माणूस कधी पहलवाण रायते का जी. असा लुलुपुच्या पहलवाण रायला तर स्वतःच्याच पोरीच्या हातचा मार खाणार नाहीतर का. त्याले जवा त्याच्या पोरीन पटकनी देल्लीना तवा मले लइ आनंद झाला. म्हटल याले असच पायजेन जेथ पहलवाणकी दाखवाची तेथ नाही दाखवली आता भोग लेका.

हीरोइनी
पिक्चरमधल्या हीरोइनी म्हणजे कशा? आहा. त्यायचे ड्रेस, त्यायच्या साड्या, त्यायच्या अदा, त्यायच नाचन, त्यायचे केस, त्यायन झटका देल्ला का पदर कसा हवेत उडतो, केस हवेत उडतात. पायनाऱ्याले कस पैसा वसूल. हिमालयात थंडीत बी शुटींग असन ना तर तेथ बी पंखा लावून पदर आणि केस उडवते म्हणते. याले म्हणते पिक्चर पायनाऱ्याच्या पैशाची कदर करने. येथ हा बुवा लहानपणीच पोरीले हाफपँट घालाले लावतो, साड्या सलवार अस काही घालू देत नाही. त्यायचे केस कापून टाकतो. अशा रडते ना पोरी तवा, तुमाले सांगतो लइ बेक्कार वाटल राजेहो. मायाच्यान तर ते पायनच झाल नाही वाटल अस उठाव आन त्या पहलवाणाले तेथच झोडून काढाव. आर माणूस हाय का हैवान. अशा हैवानाले खोलीत कोंडून ठेवला ना ते बरच केल अशायले असच पायजे.

गाणे
पिक्चर म्हटल का गाणे आलेच. एखाद आयटम साँग, लग्नाच गाण, लवच गाण, सॅड गाण हे बंद आलच पायजे. त्याच काय आहे आपल्या येथ सणवार रायते, लगीनसराई रायते त्याले गाण लागते ना. चांगल लग्नाच गाण चालू रायते तेथ हा पहलवाण जाउन टपकतो आन गाण बंद करुन येतो. अमदाच्या लगीनसराइत कोणत गाण वाजवाच ‘दंगल दंगल’ का ‘हानिकारक बापू’. कस वाटन जी ते? नवरा बायकोच्या गळ्यात हार टाकतोय आन इकड गाण वाजतय ‘दंगल दंगल’. पोरगी सासरी चालली, बापाजवळ येउन उभी रायली, रडून रायली. तेथ का आता ते ‘बापू तू तो हानिकारक है’ अस गाण वाजवाच. दरवर्षी लगीनसराइले नव गाण द्याच हे पिक्चरवाल्यायची जिम्मेवारी हाय. यायन गाणे नाही दिले तर त्या बँडवाल्यायन कोणाकड पाहाच? त्यायन का वाजवाच? त्यायच्या पोटावर लाथ काहून माराची म्हणतो मी.

तो पिक्चर पायल्यापासून आमच्या घरचा तर तालच बिघडला. आमच्या बायकोच डोस्कच फिरल. पिक्चर पायला तवापासून तिच्या मनात पक्क भरल आमची पोरगी पहलवाणच हाय म्हणून. मी म्हटल
“कशावरुन म्हणते तू?”
“तुमाले आठवत नाही लहाणपणी घोडा घोडा खेळताना पोरगी कस तुमाले लोळवत होती”
“अव ते मले लोळवत नव्हती म्या असाच पडत होतो.”
“तुमाले पोरीच कवतुकच नाही. तुमी पायजा येक दिवस कोणीतरी पोरगा येइन आन सांगन का आपल्या पोरीन त्याले धुतला, चांगला झोडून काढला. माये डोये त्याच दिवसाची वाट पाहून रायले.”
म्या तिच्याकड पायत रायतो. ते कोण्या पोराले खरचटल बी दिसल ना तर हे हातची बोरींग हापसाची सोडून त्याले जाउन इचारते
“का र कोण मारल?”

लिहनार
जानराव जगदाळे
ता हिंगणघाट, जि. वर्धा.

आमचे मित्र मिसळपाववरील संदीप डांगे यांनी याचे वाचन इथे केले.

यांचेकडून प्रेरणा घेउन आम्ही पण केलेल प्रयत्न

नूतन वर्षाभिनंदन (२०१७)

newyearचला २०१६ संपलेय आणि २०१७ येतेय. सर्व वाचकांना नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा. या नवीन वर्षात तुम्च्या साऱ्या इच्छा, आकांक्षा पूर्ण होवोत. काहीतरी चांगले वाचायला मिळेल, विनोदी आवडनाऱ्याला विनोदी वाचायला मिळेल, गंभीर वाचनाऱ्यांना गंभीर वाचायला मिळेल, काव्यप्रेमींना उत्तम कविता वाचायला मिळतील, उत्तमोत्तम कथा लिहील्या जातील आणि वाचल्या जातील. असे हे नवीन वर्ष सर्वांसाठीच वाचनीय आणि लेखनीय जावो हीच सदिच्छा. बाकी आपले आहेच नेहमीचे आहेच, लग्नाळू मुलांचे (हल्ली मुलांचेच लग्न जमत नाही) लग्न जमावे, नोकरी शोधनाऱ्याला नोकरी मिळावी, कॉलेजात सुंदर फ्रेशर यावी आणि तिने तुम्हालाच तिचा वर्ग विचारावा, मुलींना सहजच अचानक कुणीतरी भेटावा आणि तो मोठा व्यक्ती निघावा. (धोनी बघितला की नाही?) ज्याला जे जे हवे ते ते मिळो हीच सदिच्छा.

तसे बघायला गेले तर नवीन वर्ष म्हणजे नक्की काय, घड्याळातला बाराचा टोला. आता २०१६ जाउन २०१७ होनार म्हणून काही तो वेगळा वाजत नाही. नवीन वर्ष म्हणून बायको चिडायची थांबत नाही, नवीन वर्ष म्हणून बॉस बोंबलायचा थांबत नाही, नवीन वर्ष म्हणून ट्रॅफिक कमी होत नाही, नवीन वर्ष म्हणून प्रदूषण थांबत नाही, नवीन वर्ष म्हणून बकवास सिनेमा बघितला नाही असेही होत नाही. बदलत काहीच नाही तरीही काहीतरी बदलनार, काहीतरी वेगळे घडनार हा आशावाद फार मोठा असतो. आजच्या पेक्षा उद्या चांगला असेल हा आशावादच जगायची गुरुकिल्ली आहे. या आशावादाचाच जल्लोष म्हणजे नवीन वर्षाच्या स्वागताचा जल्लोष. तो तेवढाच मोठा असायला हवा जेवढा आशावाद मोठा असेल. जोषात आणि जल्लोषात नवीन वर्षाचे स्वागत करु या.

मित्रहो ब्लॉगने २०१६ मधे चांगलेच बाळसे धरले. नवनवीन वाचकांपर्यंत लिखाण पोहचले. १२ पोस्ट आणि जवळ जवळ १२ हजार वेळा ब्लॉग बघण्यात आला. धन्यवाद. कित्येकांनी त्यांना लेख आवडल्याचे कळविले. २०१७ मधेही लिखाण तुमच्या मित्रांपर्यंत, नातेवाइकांपर्यंत पोहचू द्या. इंटरनेटवरील लिखाणाचा मूळ उद्देषच हा आहे की कसलाही आडपडदा न ठेवता, कुणेही मधे मध्यस्थी न ठेवता जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचने, वाचक आणि लेखकाचा थेट संवाद. तेंव्हा वाचकांनो तुम्ही सुद्धा आवडले नाही आवडले तशी प्रतिक्रीया द्या, इमेल करुन कळवा पण संपर्कात रहा, वाचत रहा. इमेलने ब्लॉग फॉलो करा फक्त काही नवीने लिहिले तरच मेल येइल म्हणजे नवीन लिखाण सुटनार नाही. वाचनारा वाचकच लेखकाला नवीन लेखणाची उर्मी देतो.

आज सहजच ड्रॉपबॉक्समधे बघितले तर जाणवले की कितीतरी लिखाण अपूर्ण पडले आहेत. जंग्या तसाच आहे अर्धवट, स्ट्रगलर्सची नवीन गोष्ट लिहायला सुरवात केली सोडून दिली, दोन वऱ्हाडी कथाही अपूर्णच आहे, परत वरातचा तिसरा भाग ९५ टक्के लिहून तयार आहे पण पुढे थांबला, मित्रहो लिहायला लागायच्या आधीपासून लिहायला घेतलेल्या दोन कादंबऱ्या तशाच २०० पाने लिहून पडल्या आहेत पूर्ण करायची ताकत होत नाही. हे असे अपूर्ण का? कलात्मक भाषेत सांगायचे झाले तर कलेची निर्मिती ही एक क्लिष्ट प्रक्रीया आहे, तुमच्या आजूबाजूंच्या घटनांचा त्यावर सतत परिणाम होत असतो. कधी अचानक समुद्राला भरती यावी तशी प्रतिभा उफाळून येते तर कधी दुनियेचे दुःख पोटात पचवनाऱ्या हिमालाय सारखी शांत असते पण कळत न कळत त्यातून गंगा झिरपत असते, एक प्रवाह सतत सुरु असतो. वगेरे, वगेरे. काही कळले नसेल तर सोडून द्या ते न कळावे म्हणूनच लिहिले माझ्यासाठी एकच कारण आहे आळस, फारच झाले तर सुचत नाही हो. या नवीन वर्षात या अपूर्णतेला पूर्णत्वाचा आकार देइल असा नवीन वर्षाचा संकल्प सोडतो. संकल्प पूर्णत्वास नेउ शकेल अशी आशा धरतो.

२०१६ तले मला आवडलेले

आोबामा आला रे 

तिचे न येणे

परत वरात

एम एच बारा आणि मी 

नूतन वर्षाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा !!!!!

२०१७ हे आनंदाचे सुखाचे समाधानाचे आणि उत्तम वाचनाचे जावो हीच सदिच्छा !!

रघू दिक्षित एक प्रोजेक्ट

“यावेळेस कोण येनार आहे तुमच्या ऑफिसच्या पार्टीला?”

“न ऐकलेले नाव आहे. कुणी रघू दिक्षित ”

नाव बदलले तरीही हा संवाद दरवर्षीचाच, नांव ओळखीची असली तरी कार्यक्रमला जाण्याचा उत्साह आणि प्रतिक्रीया ही अशीच असते. कुणीतरी येनार, चार गाणी म्हणनार, अर्धी बॉलीवुडची काही तॉलीवुडची. आपण पोर सांभाळायची, गर्दीतून रेटारेटीतून खाण्याच्या प्लेट आणायच्या, पोरांना खाउ घालायचे मग आपण खायचे. हे सार करीत असताना वेळ मिळेल तसे स्टेजवर चाललेले गाणे ऐकायचे. पार्टी फक्त खाण्यासाठी असते असे वाटावे इतकी गर्दी खाण्याच्या काउंटरवर असते आणि गायकाच्या अगदी समोरच्या खुर्च्या देखील रिकाम्या असतात. खाउन झाल्यावर वाटल तर पाच दहा मिनिटे आपणही त्या नाचनाऱ्या तरुण मुलांच्या घोळक्यात जाउन साथ द्यायची. कार्यक्रम संपला की आयस्क्रीमची चव तोंडावर ठेवत घरी जायचे हा दरवर्षी होनाऱ्या पार्टीचा क्रम. यावर्षीही काही फार वेगळे होनार अशी आशा नव्हतीच तेंव्हा यावर्षीही तेच करायचे ह्या मानसिक तयारीनेच मी कुंटुंबासमवेत कार्यक्रमाला पोहचलो. कार्यक्रम सुरु झाला ऑफिसमधल्या सहचाऱ्यांची मुल नाचगाण्याचा कार्यक्रम करीत होते आणि मी पळत पळत जाउन स्टार्टर्स घेउन येत होतो. तास दीड तास असाच पळापळीचा खेळ सुरु होता. एकदाचे सांस्कृतीक कार्यक्रम आटोपले, स्टेजवर अंधार झाला. स्टेजवर आता कुणी वेगळी माणसे होती, ते त्यांचे वाद्ये ठेवत होते, माइक टेस्टींग चालले होते. मधेच साउंड डिझायनरला सूचना देउन इकडचा आवाज जास्त तर इकडचा कमी असे काहीतरी चालले होते. हे म्हणजे आता मुख्य गायकाच्या कार्यक्रमाला सुरवात होनार याची नांदी होती.

पाच दहा मिनिटात लाइट लागले आणि पहीला धक्का बसला. इथे ड्रम्स, गिटार, ट्रोंबोन यासारखे पाश्चात्य वाद्य वाजवनारे वादक चक्क लुंगी नेसून होते. प्रत्येकाने रंगीबेरंगी लुंगी घातली होती, वर रंगीबेरंगी कुर्ता होता. लुंगी, भारतीय कुर्ता आणि हातात गिटार हे भारतीय आणि पाश्चिमात्य संगीताचे फुजन आहे हेच सांगनारे होते. मुख्य गायकाने तर पायात चक्क चाळ घातले होते. मध्यभागी मुख्य गायक हातात गिटार घेउन उभा होता, त्याच्या उजव्या बाजूला एक लांब केस असनारा गिटारवर होता, डाव्या बाजूला एक मिसरुड न फुटलेला मुलगा इलेक्ट्रीक गिटारवर होता, त्याच्यामागे बासुरीवाला आणि सर्वात मागे ड्रम्स वाजवनारा असा वाद्यवृंद होता. रघू दिक्षितने स्वतः बँडची ओळख ‘रघू दिक्षित एक प्रोजक्ट’ हा एक ‘Folk Band’ आहे अशी करुन दिली. त्यानेच बँडमधल्या इतर वादकांची ओळख करुन दिली. सारीच नावे लक्षात नाही राहीली पण मुख्य गायक अर्थातच रघू दिक्षित, तो लांब केस वाला गिटार वाजवनारा गौरव वाझ, बासरीवर पार्थ आणि स्टेजवर नंतर आलेली ट्रम्पेट वाजवनारी काव्या. कुठलाही वेळ न दवडता ‘जग चंगा’ या अल्बमचे टायटल साँग ‘जग चंगा’ ने कार्यक्रमाला सुरवात झाली. मी ना या अलबमचे नाव ऐकले होते ना हे गाणे कधी ऐकले होते. दोनही गायक रघू दिक्षित आणि गौरव वाझ ‘डॉउनडुमडुमडुमडाम’ असे गुणगुणत गायला लागले. आतापर्यंत वेटरच्या मागे धावनारे, पार्टीतसुद्धा ऑफिसविषयीच चर्चा करनारे, उगाचच हायबाय करनारे सारे होते तिथे थांबले. साऱ्यांचे कान आता जग चंगा ऐकत होते आणि पाय त्या तालावर बसल्या जागेवरच थिरकत होते. वाद्यवृंदाचा अप्रितम ताळमेळ, रघू दिक्षितचा सूर याने सभागृहाला मोहीत केले होते. अचानक गिटार आणि ड्रम वाजननारे एका ठेक्यात थांबले आणि बासरीचे जीवघेणे सूर कानावर पडले. वेड लागले. संपूर्ण कार्यक्रमात त्या पार्थाच्या बासरीने वेड लावले. या पार्थाने साक्षात मुरलीधराकडून बासरी शिकली की काय असे वाटत होते. गेल्या कित्येक वर्षात अशी बासरी ऐकली नव्हती. ‘खोया, खोया हो राही’ हे म्हणताना रघू दिक्षितने जो सूर लावला तो या संपूर्ण गाण्याला एका वेगळ्या उंचीवर घेउन गेला. तो जाग ये बंद जाग अशासाठीच म्हणत होता की ते खाणगिण सोडा आज काहीतरी वेगळीच मेजवाणी आहे, जागा. रघू दिक्षित तू आम्हाला जिकलस अगदी पहील्याच गाण्यात जिंकल. पहील्याच गाण्यात कळून चुकले आज काहीतरी वेगळे, सुंदर ऐकायला मिळनार.

जग कस सुंदर आहे हे सांगनार गाण झाल्यानंतर दुसर गाण होत मस्ती की बस्ती. या गाण्यात जी गिटार वाजली तीचे वर्णन शब्दात करने कठीण आहे. लाइव्ह बँड हा गायकांपेक्षा वादकांचा खेळ असतो हे चांगल्या बँडची गाणे ऐकल्याशिवाय कळत नाही. हे गाण The Dewarists या शोसाठी रघू दिक्षित आणि नागलँडचे लोकसंगीतकार Rewben Mashangva यांनी बसवले होते व गायले होते. त्यानंतर मैसूरसे आयी, यादो की क्यारी असे एकेक सुंदर पुष्प रघू दिक्षितच्या पेटाऱ्यातून बाहेर येत होते. नंतर आले ते ज्यासाठी रघू दिक्षित ओळखला जातो ते म्हणजे कर्नाटक लोकगीते आधुनिक स्वरुपात. कर्नाटकचे कबीर म्हणून ओळखल्या जानाऱ्या शिशुनाल शेरीफ साहेब यांच्या लोकगीतांना नवीन चालीत, आधुनिक वाद्याच्या तालात बांधून सादर करने हे रघू दिक्षित आणि प्रोजेक्ट या बँडचे खास वैशिष्ट. हैद्राबादमधल्या कार्यक्रमात, मुख्यतः तेलगु आणि हिंदी बोलनाऱ्या श्रोत्यांना रघू दिक्षित आणि त्याच्या बँडने कानडी गाणी ऐकवून बांधून ठेवले. शब्द समजो अथवा ना समजो पण सारे गाण्यावर थिरकत होते, ताल धरत होते. पंजाबी, कश्मिरी पासून तामील तेलगु पर्यंत सारेच भारावून कानडी गाणी ऐकत होते. आता वाद्यवृंदामधे ट्रंपेट आणि ट्रोंबोन वाजवनारे सुद्धा सामील झाले होते. सभागृहावर, तिथल्या श्रोत्यांवर आता रघू दिक्षित आणि त्याच्या साथीदाराची पकड होती. तो म्हणेल तसे नाचत होते, तो म्हणेल तसा ठेका धरत होते, त्याच्या प्रत्येक म्हणण्याला दुजोरा देत होते आणि तो पायातले चाळ छमछम वाजवीत नाचत होता, गात होता. मग आले ते ‘लोकड कालजी’. दोन ओळी तो म्हणनार त्याच्या मागून सारे म्हणनार, परत पुढच्या ओळी तो म्हणनार. जोपर्यंत सभागृह सुरात गात नाही तोपर्यंत हे चालू राहनार. ‘लोकड कालजी माडीथीनंती निंघ्यार बॅडॅनतर माडापचिंती’ ( हे उच्चार कदाचित चूक असू शकतात) अर्थ कळू की न कळू, उच्चार चूक किंवा बरोबर कसलाही विचार न करता सारे गात होते. टाळ्या वाजवण्याच्या पलीकडे जाउन संगीताचा वेगळा अनुभव सारे घेत होते. तसा या ओळींचा अर्थही सुंदर ‘काळजी करु नका पण तुम्हाला करायचीच असेल तर करा कोणी थांबवलय’. अशा या बहारदार कार्यक्रमाची सांगता ‘हे भगवान मुझको तू जिंदगी दुबारा देदे’ या बहारदार गाण्याने झाली. रघू दिक्षितने या गाण्यात प्रत्येक वादकाला त्याचे सर्वोत्तम वाजवायला लावले त्यामुळे या संस्मरणीय कार्यक्रमाचा तितकाच संस्मरणीय असा शेवट झाला.

असा कार्यक्रम ऐकल्यानंतर रघू दिक्षित काय प्रकरण आहे या बाबतीत उत्सुकता निर्माण होनार नाही हे शक्यच नाही. लगेच इंटरनेटवर बघितले तेंव्हा कळले की रघू दिक्षित हा मैसूरच्या पारंपारीक मध्यमवर्गीय कानडी कुटुंबातला. कॉलेजात जात पर्यंत त्याने कधी हातात गिटार घेतली नव्हती.. पारंपारीक कुटुंबाप्रमाणे त्याने भरतनाट्यमचे शिक्षण घेतले होते. ते चाळ बांधणे, ते बांधून नाचने हे सार भरतनाट्यम मधून आले असावे. सहज गंमत म्हणून मित्राने तू गिटार कधी वाजवू शकनार नाही असे आव्हान केले आणि रघू दिक्षितने गिटार शिकली. या कामात मैसूरच्या एका चर्चची त्याला मदत मिळाली. मायक्रोबॉयलॉजी या विषयात एम एस सी केल्यानंतर बेल्जीयममधे एका बायोटेक कंपनीत रघू दिक्षित शास्त्रज्ञ म्हणून काम करीत होता. परंतु संगीताचे वेड स्वस्थ बसू देत नव्हते. शेवटी भारतात परत आला आणि बँड सुरु केला. त्यातही सुरवातीला कोणी संधी दिली नाही. असेच चालले असताना मुंबईला एका कार्यक्रमात विशाल डोडानी यांनी त्याचे गाणे ऐकले आणि त्याला स्टुडीओत बोलावले. विशाल, शेखर या जोडीने रघू दिक्षित एक प्रोजेक्ट या बँडला पहीली संधी दिली. त्यानंतर दुसरा अलबम म्हणजे जग चंगा. आज भारतातल्या सर्वोत्तम बँडमधे रघू दिक्षित एक प्रोजक्ट या बँडची गणना होते. या बँडने जगभर गाण्याचे कार्यक्रम केले आहेत. स्वतः रघू दिक्षितने कानडी, तेलगु आणि हिंदी सिनेमांसाठी गाणी म्हटली आहेत. गाजलेला तेलगु सिनेमा श्रीमंतुडु मधले गाणे जागो हे देखील रघू दिक्षित यानेच गायले आहे. पण रघू दिक्षितची खरी ओळख आह ती त्याच्या लाइव्ह शोसाठीच.

त्यानेच त्याच्या एका मुलाखतीत म्हटल्याप्रमाणे मला नाही वाटत मी कधी ‘He Baby you look hot’ यासारखे गाणे कधी करु शकेन. त्याच्या बँडकडून त्या प्रकारात मोडनाऱ्या गाण्यांची अपेक्षाच नाही. त्याचा संपूर्ण कार्यक्रम म्हणजे एक संगीत सोहळा होता. गायकाबरोबर इतर वादकांचेही गाण्यात तितकेच महत्वपूर्ण योगदान असते हे पटवून देनारा कार्यक्रम होता. म्हणूनच म्हणावस वाटत होत असेच गाणे ऐकायला ‘हे भगवान मुझको तू जिंदगी दुबारा देदे’

एम एच बारा आणि मी

img_0306-2-1

फार पूर्वी पुलंनी एक प्रश्न विचारला होता ‘तुम्हाला कोण व्हायचे मुंबईकर, पुणेकर की नागपूरकर’. हल्लीच्या मराठी माणसाने घेतलेली गरुडझेप बघता तोच प्रश्न असा विचारावा लागेल ‘तुम्हाला कोण व्हायचे लंडनाइट, न्यूयॉर्कर की कॅलिफोर्नियन’. भारतापुरताच विचार करायचा झाला तर ‘तुम्हाला कोण व्हायचे बंगलोरीयन, दिल्लीवाले की हैद्राबादी’ असे विचारावे लागेल. असे काही असले तरीही मराठी माणासासाठी पुणे ते पुणेच. त्या एम एच बारा अशा गाड्या दिसल्या की मराठी माणसाच्या मनात काहीतरी वेगळीच भावना येते. मराठी माणूस हा कधीतरी पुण्यात येउन गेलेला असतो किंवा त्याचे कुणीतरी पुण्यात येउन गेलेले असते. प्रत्येकाचे पुण्यातल्या बऱ्या वाइट अनुभवांचे स्वतःचे असे एक गाठोडे असते. अनुभव फक्त पुण्यातच येतात असे काही नाही तर ते इतर शहरात सुद्धा येत असतात. पण पुण्यातला अनुभव म्हटला की त्याबाबतीत बोलताना मराठी माणसाला भरुन येत चागल्या वाइट दोन्ही अर्थाने. पुणे हे सास्कृंतीक माहेरघर वगेरे असल्याने ते अनुभव फक्त दार्शनिक न राहता सांस्कृतीक होउन जातात. पुणे आणि इतिहास याचा संबंध तर I eat english, drink english च्या जागी फक्त इतिहास टाकावा असा आहे. पाण्यात राहून माशाशी वैर करु नये म्हणतात तसेच पुण्यात राहून इतिहासात नापास होउ नये. त्यामुळेच इथला अनुभव ऐतिहासिक असतो.

आता छोटेसे उदाहरण घ्या मुंबईपासून गोव्यापर्यंत कोणत्याच फिश मार्केट मधे कधीच कुणीच, कुणाशीही प्रेमाने बोलत नाही. त्या पापलेटतल्या काट्यापेक्षाही काटेरी संवाद मासे विकनारी मावशी आणि गिऱ्हाइकात सतत सुरु असतात. याचा किस्सा कधी होत नाही. समजा तुम्ही तुमच्या आगाढ अज्ञानातून पुण्यातला मंडईत संत्र्याला मोसंबी समजून भाव विचारला. त्याने भाव सांगितल्यावर तुम्ही म्हटले ‘मोसंबीचे भाव एका दिवसात वाढले’ तर तो दुकानदार ठणकावूनच सांगनार, ‘ओ साहेब तो संत्रा आहे मोसंबी नाही.’ त्यासाठी पुण्यातलाच असायला हवे असे नाही पण पुण्याच याचा किस्सा होतो पुणेरी पाटी ‘हा संत्रा आहे मोसंबी नाही. भाव पण संत्र्याचाच आहे. मोसंबीचा भाव का वाढला ते विचारु नये.’ मग आधुनिक बखरकार म्हणजे हल्लीचे व्हॉटसइप फॉरवर्डवाले हा किस्सा जगभर पसरवितात. अशी ही पुण्याची गंमत आहे. ते स्थानमाहात्म वगेरे काय म्हणतात ना ते हे. देव तर सर्वत्रच आहे पण तिरुपतीत का उगाच गर्दी होते.

आयुष्यात एकदा तरी पुण्यनगरीला भेट द्यायचीच असा निर्धार मी लहानपणीच केला. पुण्यातल्या टांगेवाल्यापासून ते अतिरेकी वगरे वाटनाऱ्या पुण्यातल्या दुचाकीवरील मुलीपर्यंत सर्वांचे किस्से सतत वाचत होतो. त्यामुळे शहर बघायची खूप इच्छा होती. शहर बघण्याचा तो योग यायला मात्र मधे बरीच वर्षे जावी गेली. मी ९६ साली प्रथम पुण्याला आलो होतो. किंवा माझा पुण्यनगरीशी दोन हात करण्याचा पहीला प्रसंग ९६ साली आला. फक्त आठ दहा तासाचाच वेळ होता. मी ऑफिसच्या काही कामानिमित्त्याने गोव्यात गेलो होतो. परतताना व्हाया पुणे यायचे होते. गोव्यावरुन येनारी बस सकाळी पुण्यात पोहचत होती आणि पुण्यावरुन नागपूरची बस संध्याकाळी होती. तेंव्हा या मधल्या वेळातच मला पुण्याला आलिंगन वगेरे देण्याचा पुण्यप्रसंग आटोपायचा होता. मराठी माणूस कुठलाही असू दे म्हणजे अगदी सॅन डियागोपासून ते सिरोंचा पर्यंत मराठी माणसाचे कुणी ना कुणीतरी पुण्यात हमखास असतेच. तुम्ही पुण्यात जात आहात म्हटल्यावर त्यांचे काही ना काही तर काम हे निघतेच. या नियमाला धरुनच मलाही काही कागदपत्रे पुण्यातल्या एका पत्त्यावर पोहचवायचे काम मिळाले. तसाही मला वेळ घालवायला काहीतरी कारण हवेच हाते. मी पत्ता घेतला, रीक्षेवाल्याला दाखवला, त्याने माझ्याकडे विचित्र नजरेने बघत विचारले.
“येरवड्याला जायचे आहे?”
मी मानेनेच हो म्हटले. त्यानंतर सुरु झाला तो आमचा येरवडा दर्शनाचा कष्टप्रद प्रवास. दाही दिशा फिरने वगेरे म्हणतात ना अगदी तसा. साऱ्या बाजूनी येरवडा बघून झाला होता परंतु ती सोसायटी काही सापडत नव्हती. रिक्षेवाला एकच सांगत होता साहेब हा बघा येरवडा विचारा ती सोसायटी कुठे आहे ते. बघून बघून तो येरवडाच किती वेळ बघायचा हो, शेवटी रिक्षेवालाच मला म्हणाला
“साहेब ते पेपरच द्यायचे आहेत ना पोस्टात टाकून द्या, मी तुम्हाला जीपीओत नेउन सोडतो.”
असा येरवडा दर्शनाचा दीडशे रुपये चार्ज लावून त्याने मला जीपीओ समोर सो़डले, मी ती कागदपत्रे पोस्टाच्या डब्ब्यात टाकून सुटकेचा निश्वास सोडला. आश्चर्य म्हणजे दोन तास फिरुन आम्हाला न सापडलेली ती सोसायटी त्या पोस्टमनला बरोबर सापडली. कागद पत्र मिळाल्याचा रीतसर फोन सुद्धा आला. माझे पक्के मत बनले ‘काय ते पुण्यातले रिक्षेवाले यांना एक साधा पत्ता शोधता येत नाही.’ नशीबाने मी आणि पुणे हे प्रकरण तिथेच संपनारे नव्हते. पुण्याशी संपर्क येतच गेला. जेंव्हा पुणे समजायला लागले तेंव्हा माझ्या लक्षात आले अरे तो रिक्षेवाला तर भयंकर हुशार होता, मूर्ख तर मी होतो. तो पत्ता वाचून पुण्यातल्या दहा वर्षाच्या पोराने सुद्धा मला मूर्ख ठरविले असते. तो पत्ताच तसा अफलातून होता
… सोसायटी, नळ स्टॉप, येरवडा पुणे.

बोला आता कोण मूर्ख आहे ते. अहो ‘नळ स्टॉप’ हे जगविख्यात ठिकाण जगाच्या पाठीवर एकाच ठिकाणी आहे. जस ग्रँड कॅनियन एकच आहे, चीनची भिंत एकच आहे, ताजमहाल एकच आहे तसेच जगाच्या पाठीवर नळ स्टॉप सुद्धा एकच आहे. नळ स्टॉप या नावाचे किंवा या नावाशी साधर्म्य असनाऱ्या Tap point वगेरे सारख्या नावाचा सुद्धा जगात कुठल्याच भौगोलिक स्थळाशी संबंध येत नाही. पुण्याला उच्च असा सांस्कृतीक आणि ऐतिहासिक वारसा आहे म्हणून नाहीतर ताजमहालवरुन जसे आग्रा ओळखल्या जाते तसेच नळ स्टॉपवरुन पुण्याला ओळखल्या गेले असते. पुढे कुणी बकरा असा अज्ञानाने कापला जाउ नये म्हणून सांगतो हे एकमेवअद्वितिय ठिकाण पुण्यात येरवड्यात नाही तर ‘येरवंडण’ या भागात आहे. खर म्हणजे ‘नळ स्टॉप’ येवढेच पुरे आहे पुढे काय आहे याची किंमत चेकवरील दशांश टिंबानंतर लिहिलेल्या आकड्यांसारखी आहे.

लग्नानंतर पुण्यात मुक्कामालाच यावे लागले. मुंबईतल्या गर्दीत लोकलमधे जागोजागी लटकनारा हात हातात घेउन सात पावल चालनार नाही अशी बायकोने भीष्मप्रतिज्ञा वगेरे केली होती की काय माहीत नाही. लग्न जमले तेंव्हा मी मुंबईला होतो परंतु डोक्यावर अक्षता पडायच्या आतच मला पुण्यात नोकरी मिळाली. पुण्यात आल्यावर सुरु झाली ती घर शोधायच्या निमित्ताने शोधाशोधीची दिवाळी, दसरा, होळी. माणूस मुंबईच्या बाहेर पडला की पहिला प्रश्न पडतो एका स्थानावरुन दुसऱ्या स्थानावर कसे जायचे आहे. लोकल व्यतिरीक्त इतरही दळवळणाची साधन असतात हे गावीच नसत. लोकल नाही, सिटी बस हवे तिथे जात नाही. मुळात सिटी बस ही शहराच्या कानाकोपऱ्यात गेलीच पाहीजे असा काही कायदा नाही. परत रीक्षा स्टँड चा शब्दशः अर्थ घेतल्याने रीक्षेवाले फक्त एका ठिकाणावर उभे राहण्यात धन्यता मानतात. हा सारा त्रास भोगत असताना ते पुण्यातले पत्ते वैताग आणतात. ‘घर नं १४, भांडारकर रोड पुणे’ असा पत्ता, तो भांडारकर रोड म्हणजे काय साकीनाक्यातली गल्ली आहे का, एफसी रोडपासून ते लॉ कॉलेज रोडपर्यंत चांगला दोन ते तीन किलोमीटर लांब रोड आहे. तेंव्हा बसमधून फिरनाऱ्या माणसाने नक्की कुठे उतरायचे. पुण्यात फिरनारे सारे दुचाकीवरुनच फिरतात अशा समजूतीतूनच पत्ते लिहिले असतात. कितीतरी वेळा मी डेक्कनला उतरुन कोथरुडपर्यंत पायपीट केली. एकदा भुसारी कॉलनीत एका आजोबांना पत्ता विचारला. त्यावेळेला भुसारी क़ॉलनी यथातथाच होती. नुकताच पाउस पडून गेल्यामुळे रस्ता वगेरे जवळ जवळ नाहीसा झाला होता. सर्वत्र चिखल होता. त्यात जपून पावले ठेवत आणि मनातल्या मनात ‘जपून चाल जपून चाल’ असे गुणगुणत मी चाललो होतो. पाय जपून नाही ठेवला तर बघनाऱ्याची मजा होइल आणि चालनाऱ्याचे हाल होतील याची पूर्ण कल्पना होती. काकांनी बरोबर जागी आणून सोडले आणि निरोप घेताना विचारले.

“तुमची ती डोंबिविली सुधारली की नाही की अजूनही तशीच आहे.” याला म्हणतात कॉन्फिडंस हे पुण्यात बसून आर्मस्ट्रॉंगला सांगतील चंद्रावर डाग नक्की कुठे आहे ते. असा आत्मविश्वास सापडने नाही.
पत्ता सांगण्याचा आणखीन एक दिव्य अनुभव लग्न झाल्यानंतर आला होता. बायकोचे कुणी नातेवाइक कर्वे नगरला राहत होते. त्यांच्याकडे जायचे होते. एक मुलगी तिकडन पत्ता सांगत होती. वय वर्षे अठरा ते वीस म्हणजे जीना यहा मरना यहा येही मुळा येही मुठा असा वगेरे काही प्रकार नव्हता. पण पुण्याचे पाणी ते.
“तुम्ही कुठे राहता?”
“युनिव्हर्सिटी रोडला ते नवीन इ स्क्वेअर झाले ना त्याच्यामागे”
“अच्छा! तुम्हाला मग शिवाजीनगर माहीत असेलच ना?”
“हो”
“तिकडे नाही जायचे, एफ सी रोडने डेक्कनला यायचे. डेक्कनवरुन सरळ कर्वे रोडने यायचे, पौड रोडचा पूल लागतो, तो पूल नाही चढायचा खालूनच यायचे. तो रोड सरळ कोथरुडला जातो तिकडे नाही जायचे, डावीकडे वळायचे. सरळ आल्यावर ब्रीज लागेल तिकडे नाही जायचे.”
असे बराच वेळ ती तुम्हाला हे दिसेल ते दिसेल पण तिकडे जायचे नाही असे सांगत होती. शेवटी मी तिला म्हटले
“मला कर्वे नगर कुठे आहे ते माहीत आहे फक्त तुमच्या सोसयटीचे नाव दे मी शोधून घेइन.”

लग्न झाले, संसार थाटायला लागलो आणि काही दुकानांच्या चकरा वाढल्या … फार्मसीच्या नाही हो तुळसीबागेतल्या दुकानांच्या. तुळसीबाग म्हणजे संसारपयोगी वस्तूंचा खजिना आहे. तुमचा संसार कुठलाही असू द्या आफ्रिकन, इटालियन, अमेरीकन, कोल्हापुरी किंवा पंजाबी, तुमच्या संसाराला लागनारी प्रत्येक वस्तू तुळसीबागेत सापडते म्हणजे सापडते. तुळसीबागेत सापडत नाही अशी संसारपयोगी वस्तू दाखवनाऱ्याचा तुळसीबाग विक्रेता संघाकडून शंभर शंभरच्या दहा नोटा देउन सत्कार करण्यात येइल अशी योजना तुळसीबागवाले राबवतात की काय अशी शंका येते. तुळसीबागेची ही ख्याती बऱ्याचदा ऐकल्याने माझ्यासाठी वस्तू सापडने ही समस्या नव्हतीच परंतु समस्या होती ती भाषेची. मैलामैलावर भाषा बदलते म्हणतात ना तेंव्हा मराठी असूनही भाषेची समस्या येते हे तर पुणे होते.

“अहो गंजी आहे का?” समोरचा डोळे मोठे करुन बघत होता. दोन तीन दुकानात पण तेच. एका दुकानात तर दुकानादाराने चक्क स्वतःच्या अर्ध टकलावरुन हात फिरवून हा हिंदीसारखे मराठी बोलनारा माणूस आपल्याला गंजा तर म्हणत नाही ना अशी खात्री करुन घेतली.
“गंजी, छोटा गंज.” असे म्हटल्यावर त्याने दहा माणसाचा भात मांडायला लागतो त्या साइजचा गंज दाखविला.
“अहो इतका मोठा नाही हो, दूध वगेरे तापवायला लागतो ना त्या साइजचा किंवा त्यापेक्षा छोटा हवा.”
“मग पातेल म्हणा न गंज काय म्हणता.” आता पातेल हा शब्द माहीत नव्हता असे नाही. पण त्या दुधाच्या गंजीला पातेल वगेरे म्हणायचे म्हणजे माझ्यासाठी रात्री उगाचाच केकाटनाऱ्या कुत्र्याला श्वानाचे अरण्यरुदन वगेरे म्हणण्यासारखे होते. मला चांगलाच धक्का बसला. तशीच गंमत सराट्याची, उलथन काय. आम्ही तर तो सराटा उलथण्याव्यतिरीक्त दरवाजाची कडी अडकवण्यासाठी सुद्धा वापरतो. वरणाला पुण्यात आमटी म्हणतात आणि आमटीला विदर्भात वरण म्हणतात हे महाराष्ट्रातच काय महाराष्ट्राच्या बाहेरील दुकानादाराला सुद्धा पक्के ठाउक आहे तरीही वरण म्हणताच पुण्यातला दुकानदार चमकतोच. मनात म्हणत असेल बरा बकरा सापडलाय आज. उपवासाला उसळ द्या म्हटल तर पुण्या मुंबईतल्या हॉटेलातला वेटर आ वासून बघतो आणि उपवासाला खिचडी खाल्ली म्हटली तर नागपूरातले हसतात. बाकी विदर्भात कोथींबीरीला सांबार का म्हणतात हा खरच इतिहास संशोधनाचा विषय आहे. हिंदीत धनिया आणि तेलंगणात कोथींबिरे मग सांबार कुठुन आला हे आजवर न उलगडलेल कोड आहे. अशीच गंमत सांडशी, झाडणी, खराटा, फडा हे सारे शोधताना आली. बर झाल हल्लीच्या संसारपयोगी वस्तूंमधून ते पेंचीस, पेचकस, कुऱ्हाड, सब्बल बाद झाले नाहीतर सब्बल म्हणजे पहार हे समजवायला दुकानातच खड्डा खोदावा लागला असता.

नुसते शब्दच नाही तर वाक्यप्रचारांचीही अशीच गंमत. आम्ही दोन दिवस बाहेरगावी गेलो होतो. आल्यानंतर सकाळीच एक काकू ओरडत आल्या.
“अहो तुम्ही गावाला जात आहेत ते सांगायचे ना, तुमचे दुधाचे पॅकेट अंगावर पडले ना आमच्या.”
मी आणि बायको दोघेही गप्प. आता ही बाई कुठल्या मजल्यावर राहते. ते पॅकेट तिच्या अंगावर कसे पडले तेंव्हा ही नेमकी कुठे उभी होती. दूधवाल्याने पॅकेट कुठुन फेकले की ते बरोबर हीच्याच अंगावर पडले. कुठल्या अँगलने पॅकट फेकले तर ते दोन किंवा तीन मजले खाली जाउन पडेल. असे सारे प्रश्न मला पडले. न्यूटनचे सारे नियम वापरुन बघत होतो पण काही अंदाज येत नव्हता. मी भूमिती, भूगोल, भूगर्भशास्त्र आणि अजून काय काय एकत्रित करुन विचार करीत होतो पण उत्तर काही सापडत नव्हते. मुख्य म्हणजे आम्ही गावाला जातो हे सांगितल्याने काय फरक पडनार होता. गावाला जाताना सोसायटीत दवंडी पिटवून जायची असा काही नियम आहे का असाही विचार येउन गेला. नवीन लग्न, नवीन संसार दिसतो तेंव्हा अनुभवाची कमी आहे असा विचार करुन ती बोलली.
“आता झाले ते झाले पुढे लक्षात ठेवा.” मग मलाही धीर आला.
“नक्की सांगू काकू, त्या दूधवाल्या पोराला पण सांगू.”
“त्याला सांगितले तरी चालेल माझाच मुलगा आहे तो.”
आता मात्र चाट पडायची वेळ होती. तुमचाच मुलगा आहे तर त्याला सांगायचे ना व्यवस्थित पॅकेट टाकायला, आम्हाला टवंडी पिटायला कशाला सांगता असा विचार मी करीत होतो. मी हा प्रसंग माझ्या मित्राला सांगितला मग त्याने सांगितले की अरे त्यांना त्या पॅकेटचा भुर्दंड पडला असेल. मी त्या दूधाच्या पॅकेटचे पैस देउ केले पण त्यांनी घेतले नाही. त्यानंतर पुण्यातच काय इतरत्र कुठेही गावाला जायचे असेल तर आम्ही पेपरवाल्याला, दूधवाल्याला आवर्जून सांगतो.

When you are in Rome be like Romans या तत्वानुसार आम्ही हळूहळू पु्ण्याशी जुळवुन घ्यायला शिकलो आणि पुणे आवडायला लागले. मुंबईत जसे लोकल जमायला लागली की मुंबई आवाडायला लागते तसे पुण्याचे आहे एकदा दुचाकी घेतली की पुणे आवडायला लागते. शहर आवडणे किंवा न आवडणे हे तुम्ही शहरात कितपत मोकळे भटकू शकता यावर अवलंबून असते. एकदा भटकायला लागलो की आवडीच्या जागा सापडायला लागतात मग शहर आपलस होउन जात. मलाही जे एम रोड, चतुःश्रुंगी हा परीसर, वैशालीतला उपमाच नाही पण इतरही, अॅमरोसिया, सर्जा, वगेरेचे जेवण सारेच आवडायला लागले. काहीच नाही जमले तर शनिवार रविवार पुण्याबाहेर भटकायला जायचे. कधी सिंहगडावर जायचे, पिठल भाकरी  खायची. रस्ते काय आणि ट्रफिक काय सर्वत्र सारखेच असते. माझ्यासाठी तसेही नवीन लग्नाचे दिवस होते त्यामुळे साऱ्या वेदना गोडच वाटायच्या. पण पुणे जास्त दिवस नशीबात नव्हते वर्ष सव्वा वर्षात पुणे सोडायची वेळ आली आणि मी परत पुण्यातला पाहुणा बनलो.

शुभ दिपावली २०१६

dsc00983-2

मित्रहो वाचकांना दिवाळी हार्दिक शुभेच्छा !!!

दिवाळीच्या पहाटे, म्हणजे तुमच्या आमच्या सर्वांची पहाट अगदी भल्या पहाटे वगेरे नाही, अगदी अभ्यंग स्नान नाही तरी सकाळीच आंघोळ करने, मग चकली, चिवडा, शंकरपाळे, लाडू अशा फराळावर मस्त ताव मारने, कुणाला फोन करने, साऱ्या व्हॉटसअप ग्रुपवर दिवाळीच्या शुभेच्छांचे संदेश पाठवने. हे सारे झाल्यावर हातात शंकरपाळ्यांची प्लेट घेउन सोफ्यावर किंवा पलंगावर लोळत दिवाळी अंक वाचने. दिवाळीच्या मजा जी आहे ती हीच आहे. आता प्रत्येकाचा क्रम वेगळा असू शकतो, कुणी पुस्तकाची पाने खानारा आधी दिवाळी अंक वाचेल, कुणी मनुष्यभक्षक (मूळ उद्देश हाच असताना नरभक्षक हा शब्द का वापरतात हे न उलगडलेले कोडे आहे. वाघ कशाला भेदभाव करायला जाइल. असो) प्राणी आधी कुण्याच्या मेंदूचे भक्षण करायला कुणाला फोन करतील. हल्ली काही लोकांना डेटा फराळ सुद्धा फार आवडतो ‘लक्ष लक्ष दिव्यांची रांगोळी’ यासारखे भारी भरभक्कम अवजड शब्द वापरुन तयार केलेले शुभेच्छासंदेश, ते आकाशकंदील किंवा पणत्यांची आरास याचे फोटो असे डेटाभक्षक मटेरीयल साऱ्या ग्रुप्समधे फॉरवर्ड करतात.  माझ आपल एक ऑबझर्वेशन (याला पूर्वी निरीक्षण असे म्हणायचे) दिवाळीच्या वेळेस पणत्यांच्या फोटो पाठवनारे स्वतः मात्र घरात एलइडी लाइटची माळ लावतात. पोटासाठी जन्म आपुला या एकाच तत्वावर विश्वास असनारे आमच्या सारखे मात्र फराळावरच ताव मारण्यात धन्यता मानतात. कधी एकदाचा हा फराळ मिळतो अशीच घाइ झालेली असते.  प्रत्येकाची मजेची, आनंदाची पद्धत वेगळी असली तरी दिवाळीत कुणाच्याच आनंदाला तोटा नसतो.

दिवाळी अंक हा मराठी माणसाचा अजून एक जिव्हाळ्याचा विषय. दरवषी साधारणतः दोनशे दिवाळी अंक प्रकाशित होतात. प्रत्येक दिवाळी अंकात जवळ जवळ दिडशे ते दोनशे पान असतात. म्हणजे फक्त पंधरा दिवसात तीस ते पस्तीस हजार पानांच्या साहीत्याची निर्मिती होत असते. जगातल्या कुठल्याही भाषेत या प्रमाणात साहीत्य निर्मिती होत असेल असे वाटत नाही. हल्ली तर ऑनलाइन दिवाळी अंक सुद्धा यायले लागलेत. अशी विविध विषयावर साहीत्य निर्मिती होत असते. आपण आपल्या आवडीनुसार आणि सवडीनुसार ते वाचू शकतो.

यावर्षी युनिक फीचर्सच्या कॉमेडी कट्टा या दिवाळी अंकात ब्लॉग मुशाफिरी या सदरात मित्रहो या ब्लॉगवरची गोष्ट ओबामा आला रे आला प्रकाशित करण्यात आलेली आहे.

दिवाळी अंक खालील लिंकवर खरेदी करु शकता.

http://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5411810395438743641?BookName=Comedy-Katta-2016

तसेच मिसळपावच्या दिवाळी अंकात डॉ वाटमारे आणि ढेरपोट गोम्स ही विनोदी ढंगाने जानारी रहस्यकथा प्रकाशित करण्यात आली आहे.

मिसळपावचा दिवाळी अंक येथे वाचू शकता सुंदर रहस्य कथा आहेत

http://www.misalpav.com/diwaliank.html

मित्रहोवरील सर्वांना आवडनारे लेख

मर मर बॅचलर

मी कार घेतो

जरा हलके घ्या

माझे सुटण्याचे प्रयोग

तिचे न येने

पुडुचेरी अरविंद, योग आणि समुद्र

परात वरात मालिका

शुभ दिपावली.